Ülkemizde fotograf eleştirisine dair birkaç saptama

 -Fotografın varlığı, üretimi, saklanması, arşivlenmesi, paylaşımı, sergilenmesi kurumsallaşmadan fotograf eleştirisinin doğru bir yere geleceğini düşünmüyorum. Fotografı işten çıktıktan sonra bir hobi olarak değerlendiren veya gezi fotografçılığı dışında fotografa kafa yatırmayan insanların olduğu çeşitli dernek ortamlarında doyurucu fotograf eleştirisinin yeşermesi mümkün değildir. Fotografa kendini tam zamanlı adayan çeşitli uzmanların çalıştığı, sanatçıların 6 ay veya 1 yıl süre ile bir konu üzerine çalışabilmeleri için farklı kapsamda bursların verildiği bir fotograf merkezi ve/veya müze gibi kurumsal yapılanmaların olmadığı, “fotograf ayı” gibi bir kavramın yerleşmediği, tek fotografa değil de seri fotograflara / portfolyolara önem verilmeyen ortamlarda kaydadeğer fotograf eleştirisinin oluşması imkansız duruyor.

-Ülkemizde, bazılarının yetkinliği tartışılırsa da, sanat eleştirmeni bol miktarda var. Ama bunların içinde fotograftan anlayanı pek yok ne yazık ki... Geçenlerde ülkemiz kültür ve sanat dünyasının en muteber gazete platformlarından birisi olan Radikal kültür-sanat sayfalarında medyatik şahsiyet Mehmet Teoman’ın, elini bir çok “şey”in yanında bir de fotografa attığına ilişkin büyük bir haber / söyleşi yer aldı. Neredeyse tam sayfa açılan ve tek başına duran bu “mühim” haber anlaşıldığı kadar bir “on parmağında on marifet” methiyesi olarak düşünülmüştü ama birçok “on parmağında on marifet” halleri gibi hayli yüzeysel bir pratiği aktarmaktan öteye geçemiyordu. Habere iliştirilen fotograf ise, sayıları her geçen gün artan ve fotografı çok sığ bir şekilde ele alan temel fotograf kurslarından çıkan herkesin çeke(bile)ceği bir fotograftı: Galata Köprüsü üzerindeki balık tutanların oltalarına tele objektif ile uzaktan belli bir perspektiften bakan klişe ötesi ikonik imge... Ülkede fotografla ne amaçladığını sorgulayan, uluslararası düzlemde etkin, her yaptığını görmek istediğimiz ve dikkatle izlediğimiz, standartın üzerine geçmiş, teknikte takılıp kalmayarak bunu ifadesini, içeriğini güçlendirmekte kullanan genç ve orta yaşlı birçok başarılı sanatçı var. Bu sanatçıların hiç birinin işlerini haber olarak göremiyor ve Mehmet Teoman’ın fotograf “eylemi”ni haber olarak görüyorsak, bizim topraklarda fotografın algısına ilişkin çok ciddi sorunlar var demektir. Sanıyorum bu halin nedeni fotografı ana ifade biçimi olarak kullanan sanatçıların ürettiği işlerin sanat dünyası içinde gerekli yeri bir türlü edinememesi, eleştirmenlerin dikkatini yeteri kadar çekip onların kendilerini fotograf konusunda eğitmelerini sağlayamaması: Yani, üstte bahsettiğim kurumsallaşmanın gerçekleşememiş olması. Halbuki bu durum dünyada neredeyse tersine dönmüş durumda. Kendini kavram sanatçısı veya güncel sanatçı diye lanse eden bireylerin fotografı çok sıklıkla kullandığını ve dolayısı ile sanat eleştirmenlerinin fotografa çoğu kez odaklandığını görmekteyiz.

-fotokritik.com veya benzer ticari sitelerdeki yorumların kesinlikle fotograf eleştirisi olarak değerlendirilmemesi gereklidir. Fotograf eleştirisi yapabilmek için bol miktarda okumak, dünyada neler oluyor bitiyor onları incelemek, dünyadaki önemli paylaşım ve yarışma mecralarında, Paris Photo gibi önemli uluslararası fotograf fuarlarında, PhotoEspaña gibi önemli uluslararası portfolyo değerlendirme etkinliklerinde fotograf nasıl ele alınıyor onu öğrenmek, anlamak ve bizlerin bu coğrafyadan buna nasıl bir katkı yapabileceğimizi tasarlamak gerekiyor. Işık, kompozisyon, altın oran gibi çok basit parametreler üzerinden ilkokul seviyesinde sığ eleştiriler yapmakla veya;

 -“üstadım elinize sağlık” (afiyet olsun canım, tekrar bekleriz),

-“ışığınız bol olsun” (B yani bulb modu ve tripod ne güne duruyor?),

-“güneşli günler dilerim” (bulutlu havada da fotograf çekilebiliyor biliyorsunuz),

 -“bol fotograflı günler” (hava durumuna bakmadan dışarı lütfen çıkmayınız, her an ‘gaaşınıza fotüref çıkabülü, daş yağabülü...’)

-“bu fotografınızla beni başka yerlere götürdünüz” (ama ben götürdüğünüz yerde kaldım, lütfen bir an önce geri gelmeme yardımcı olur musunuz?),

-“sevgili fotograf dostları” (bir de ‘sevgisiz fotograf düşmanları’ var herhalde),

-“neden fotograf?” (çünkü basıyossun çekiyoo abi),

-“ifade çok güçlü” (güçsüz ifadeye ve ifadelilere ölüm!)

-“sıcak bir fotograf olmuş” (sponsorum UFO, ondan herhalde)

-“renklerin uyumu harika” (renk teorisi ve gestalt algı ilkelerini derleyenler bunu duymak için çalışmadılar sanıyorum, bu yorumun başka renk ve bedeni var mı sizde acaba?)

-“bakışlar ve göz teması çok başarılı” (bu akşam boş musunuz acaba, yoksa genelde mi boşsunuz biraz?)

-“alan derinliği çok güzel” (peki yaptığımız işin derinliğinden dem vuracak mıyız, yoksa bir derinlik sarhoşluğu içinde miyiz?)

-“altın oran kullanılmamış” (lütfen altımla, oramla, buramla ilgilenmeyiniz; her kuşun eti yenmez, her fotograf da laf ebeliğine gelmez!)

-“ışığı çok güzel kullanmışsınız” (bu cümle o kadar sıklıkla tekrarlanıyor ki neredeyse bir ışığa tapma hali göze çarpıyor, Zerdüştlüğün yeni bir yorumu ile mi karşı karşıyayız yoksa sadece ışık mı bizi iyi kullanıyor acaba?)

-“netlik çok başarılı olmuş” (netsiz fotograflar çeken ünlü Japon sanatçı Hiroshi Sugimoto çoktan dünya fotograf tarihine geçti haberiniz ola)

-“çok hayatın içinden olmuş” (hayatın içi neresi, dışı neresi bana anlatabilir misiniz; hayatın içinden olmayan şeyler her ne ise onları nasıl fotograflayabiliyoruz, ya da daha temel bir soru soralım: Hayat nedir?)

 -“nice güzel karelerde görüşmek üzere” (lütfen sadece karelerde görüşelim, onun dışında benden uzak durunuz)

gibi cümle, tamlama, soru, yorum, demagoji, güdük şiirsellik ve dileklerle fotograf eleştirisi altyapısı ve geleneği oluşması olası değil. Fotografın teknik yönlerine saplanıp kaldıkça, Canon mu-Nikon mu gibi futbol muhabbetinden öteye geçemeyen tartışmaları bitirmedikçe, “kaç megapiksel” merakımızı gidermekten vazgeçmedikçe, “sayısal mı analog mu?” kabızlığına çare kabilinden bir müshil bulamadıkça fotografın içeriğine odaklanmamız, dolayısı ile gerçek anlamda eleştiri yapabilmeye başlamamız mümkün değil...

Murat GERMEN

Ocak, 2009